و اما راههاى شناخت نعمت اگر چه شمار نعمان الهى از عدد بيرون است اما شناخت نعمان الهى ممكن و شكر بر آن واجب است و خواجه بزرگوار سه راه جهت شناخت نعمات الهى پيشنهاد داده است : فاما معرفة النعمة ، فانها تصفوا بثلاثة اشياء : بنور العقل ، و شيم برق المنة ، و الاعتبار باهل البلاء . نعمت‌هاى الهى را از سه راه مىتوان شناخت : الف ) نور عقل نور عقل همان نور يقظه و بيدارى است كه در سايه واعظ درونى بر عقل سالك پرتو مىافكند ، چنان كه مولاى متقيان على عليه السّلام فرمودند : فاستصبحوا بنور يقظة فى الابصار و الاسماع و الافئدة « 1 » ؛ ( سالكان ) نور يقظه را بر ديدگان و گوش‌ها و دل‌ها بر مىافروزند . ب ) چشم داشت به مواهب الهى : همان‌طور كه انسان بر ابر در آسمان نظر مىكند و انتظار باران را مىكشد به همان نسبت نيز به آسمان رحمت الهى نظر و انتظار عنايت دارد . ج ) عبرت گرفتن از اهل بلا يكى از راههاى مهم شناخت نعمت الهى عبرت گرفتن از بلا و مصيبتى است كه به ديگران وارد شده است . اگر بيمارى را مىبينيد ، شكر نعمت سلامتى را بجا آوريد ، اگر گمراهى را ديده‌ايد به نعمت هدايت و ا يمان خود سپاسگزار باشيد . بلا براهل بلا امتحان و براى ما عبرت بزرگ است . و أمّا مطالعة الجناية ، فانّها تصّح بثلاثة اشياء : بتعظيم الحق و معرفة النفس و تصديق الوعيد . امّا مطالعه بر گناهان با سه چيز به صحت و راستى مىانجامد : الف ) تعظيم حق : شناخت عظمت حق تعالى موجب مىشود كه مرتكب گناه نشويم ، چرا كه مخالفت

--> ( 1 ) . نهج البلاغه ، خطبه 213 .